Newmont hiện là công ty khai thác vàng lớn nhất thế giới, với vốn hóa khoảng 133 tỷ USD, tương đương gần 3,5 triệu tỷ đồng. Năm 2025, tập đoàn Mỹ này sản xuất gần 5,9 triệu ounce vàng và công bố trữ lượng vàng thuộc phần sở hữu hơn 118 triệu ounce.
Ít người biết rằng nhiều năm trước khi sở hữu mạng lưới mỏ trải từ Bắc Mỹ, Nam Mỹ tới Australia và châu Phi, một trong những cuộc săn vàng của doanh nghiệp này từng diễn ra ở vùng núi Tây Bắc Việt Nam. Địa điểm là Pu Sam Cap, Lai Châu.
Trong những tài liệu còn lưu lại về dự án, một con số đặc biệt nổi bật. Liên doanh từng đặt mục tiêu tìm kiếm một thân quặng có quy mô khoảng 6,6 triệu ounce vàng trở lên.
Cuộc săn vàng bắt đầu từ năm 1992
Năm 1992, Normandy Anglo Asian bắt đầu khảo sát địa chất tại khu vực Pu Sam Cap. Normandy sau này được Newmont thâu tóm vào năm 2002, đưa những quyền lợi và dữ liệu liên quan vào hệ thống của tập đoàn vàng Mỹ.
Trong khi Normandy Anglo Asian khảo sát Pu Sam Cap từ năm 1992, nhóm Axiom Mining cũng sớm hiện diện tại Việt Nam. Theo hồ sơ niêm yết của Axiom, các nhà địa chất của công ty tới Pu Sam Cap vào tháng 9/1996 và cuối năm đó nộp đơn xin giấy phép thăm dò một khu vực khoảng 50 km². Hệ thống công ty của Axiom sau này bao gồm Vietnam Resources Corporation. Đây cũng chính là nhóm từng nhận diện và nộp hồ sơ xin quyền thăm dò Núi Pháo trước khi bán quyền lợi tại dự án vào năm 1999.
Những hồ sơ thăm dò bị chồng lấn khiến quá trình phát triển dự án trở nên phức tạp. Sau các cuộc thương lượng giữa những bên liên quan, một cấu trúc liên doanh mới dần hình thành để tiếp tục chương trình tìm kiếm vàng. Phải đến tháng 3/2005, hai giấy phép thăm dò quan trọng tại Pu Sam Cap mới được cấp, với tổng diện tích khoảng 154 km².
Như vậy, từ cuộc khảo sát đầu tiên năm 1992 tới khi dự án có hai giấy phép này là khoảng 13 năm. Từ đây, cuộc tìm vàng tại Pu Sam Cap bước sang giai đoạn quyết liệt hơn. Một số thông tin cho biết những chương trình thăm dò lịch sử tại Pu Sam Cap đã thực hiện các chương trình khảo sát mặt đất và tổng cộng khoảng 5.476 m khoan. Hàng triệu USD đã được chi qua nhiều giai đoạn để tìm kiếm câu trả lời dưới lòng đất.
Kết quả ban đầu, Tại Bai Bang, một lỗ khoan cắt qua đoạn dài 2 m có hàm lượng khoảng 7,9 gram vàng mỗi tấn, đi cùng 0,4% đồng. Đặc biệt, một số mẫu đá bề mặt từng cho kết quả lên tới 126 gram vàng mỗi tấn.
Theo hồ sơ của Axiom Mining, Newmont cùng Triple Plate Junction tiến hành chương trình thăm dò mạnh tại Pu Sam Cap, gồm khảo sát địa vật lý hàng không và khoan tại các mục tiêu được lựa chọn. Điều kiện để Newmont cân nhắc đảm nhận vai trò vận hành dự án là lượng tài nguyên mục tiêu thuộc phần của tập đoàn phải đạt ít nhất 3 triệu ounce vàng.
Nhưng trước khi câu trả lời cuối cùng về “kho vàng” xuất hiện, Newmont đã đổi hướng.
Từ Lai Châu sang Papua New Guinea
Năm 2008, Newmont rút khỏi Pu Sam Cap và không giữ lại quyền lợi tại dự án. Tài liệu của Triple Plate Junction cho biết động thái này gắn với một thỏa thuận khác giữa hai bên tại Papua New Guinea khi Newmont chuyển sang tham gia dự án Morobe – nằm trong một khu vực địa chất nổi tiếng về vàng và đồng tại Papua New Guinea.
Morobe cho Newmont một bài toán hấp dẫn khác.
Liên doanh tại Papua New Guinea sở hữu một vùng giấy phép rộng hàng nghìn km² nằm trong khu vực địa chất nổi tiếng về vàng và đồng. Theo thỏa thuận tháng 12/2008, Newmont có thể giành 51% dự án bằng cách bỏ ra 6 triệu USD, sau đó nâng tỷ lệ lên 70% nếu chi thêm 9 triệu USD.
Đến tháng 8/2010, Newmont đã hoàn tất khoản đầu tư 6 triệu USD của giai đoạn đầu để đạt 51%, sớm hơn đáng kể so với thời hạn, rồi quyết định bước tiếp sang giai đoạn hai.
Bên cạnh đó, thời điểm Newmont rời Pu Sam Cap cũng trùng với một giai đoạn Việt Nam siết quản lý hoạt động khai thác, chế biến, sử dụng và xuất khẩu khoáng sản. Các địa phương được yêu cầu rà soát giấy phép đã cấp, xử lý những trường hợp cấp phép sai quy định, xác định khu vực cấm hoặc tạm cấm khai thác và tăng cường quản lý môi trường.
Sau khi Newmont rời đi, dự án vẫn tiếp tục được các nhà đầu tư khác theo đuổi. Đến cuối năm 2010, một giấy phép thăm dò mới rộng khoảng 27 km² tại Pu Sam Cap được chấp thuận.
Hơn ba thập kỷ sau khi Normandy bắt đầu khảo sát, vàng ở Pu Sam Cap vẫn chưa mất sức hút.
Ngày 15/9/2026, Báo Lai Châu dẫn lãnh đạo xã Pu Sam Cáp cho biết trên địa bàn hiện có 4 khu vực tiềm ẩn nguy cơ khai thác vàng trái phép, gồm bãi số 7, khu vực Phiêng Trạng, bãi số 8 và bãi sa khoáng. Chính quyền địa phương đang phải tăng cường tuần tra và ngăn chặn việc đưa máy móc vào khai thác trái phép.