Đổi mới sáng tạo sẽ giúp Việt Nam bứt phá tăng trưởng

Kỷ nguyên mới đòi hỏi mô hình phát triển mới

Kinh tế VN đạt kết quả ấn tượng trong năm 2025, nhưng tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, triển khai công tác năm 2026 của Chính phủ và chính quyền địa phương trong tuần qua, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ ra những tồn tại, hạn chế và thách thức còn nhiều; trong đó tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào mở rộng đầu vào, đặc biệt là đầu tư và khai thác đất đai, trong khi năng suất lao động, năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và hàm lượng công nghệ cải thiện chậm… Vì vậy, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế trong kỷ nguyên mới được các chuyên gia kinh tế đánh giá là một vấn đề sống còn của cả dân tộc.

PGS-TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế VN, đánh giá: Thực tiễn những năm vừa rồi cho thấy VN tăng trưởng khá cao nhưng chưa bền vững. Cấu trúc của nền kinh tế còn rất nhiều bất cập, phần lớn tăng trưởng vẫn dựa vào khu vực nước ngoài. Xét theo ba động lực tăng trưởng, vấn đề càng bộc lộ rõ. Cụ thể, về đầu tư, dù đầu tư công được đẩy mạnh, tín dụng tăng cao nhưng đầu tư của khu vực tư nhân vẫn ở mức rất thấp. Từ sau dịch Covid-19 đến nay, dù sức chống chịu của nền kinh tế VN, đặc biệt là khu vực nội địa, được ghi nhận rất tốt nhưng phục hồi chậm. Về tiêu dùng, sức mua trong nước yếu, doanh thu bán lẻ thực tế tăng rất thấp, cho thấy sức khỏe kinh tế của người dân, động lực quan trọng nhất của tăng trưởng, đang gặp vấn đề. 

Về xuất khẩu, tổng thể tích cực nhưng cấu trúc mất cân đối, nổi bật là khoảng cách giữa khu vực kinh tế trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn rất lớn và có xu hướng chưa được thu hẹp. Một nghịch lý đáng chú ý là trong khi xuất khẩu chung tăng mạnh, thì khu vực FDI tăng trưởng rất cao, còn khu vực trong nước lại suy giảm sâu. Có thời điểm, xuất khẩu của khu vực FDI tăng gần 30%, trong khi khu vực trong nước giảm tới 16%. Xu hướng này không chỉ xuất hiện trong một tháng mà kéo dài trong nhiều tháng, cho thấy đóng góp của khu vực nội địa vào tăng trưởng xuất khẩu còn rất hạn chế.

Một bất cập khác là lâu nay VN vẫn tự hào về lao động giá rẻ, lấy đó làm lợi thế mà quên mất thế giới đang chuyển hướng sang kinh tế tri thức. Toàn bộ hệ thống chính sách chúng ta thiết kế để sử dụng lao động chân tay, kể cả thu hút FDI. Dựa mãi vào lao động giá rẻ sẽ là một “thảm họa”. Nguồn nhân lực mới phải là sự kết hợp giữa trí tuệ sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI). Lao động phải chuyển dịch sang hướng sáng tạo và gắn liền với công nghệ.

“Nâng tốc độ tăng trưởng từ 8% lên 10% hoặc hơn thế đương nhiên là rất khó. Trong điều kiện hiện nay, khi khu vực nội còn chưa mạnh, nếu trông đợi chủ yếu vào đó, chắc chắn còn khó hơn. Nhưng về lâu dài, không thể để tăng trưởng phụ thuộc quá nặng vào khu vực ngoại. Cần ưu tiên hỗ trợ, ráo riết thúc đẩy khu vực nội, trọng tâm là khu vực tư nhân, để nó thực sự đóng tròn vai “động lực tăng trưởng quan trọng nhất”. Tự chủ tự cường phải gắn với nội lực. Để đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số bền vững, đưa VN thành nước phát triển vào năm 2045, chúng ta cần mổ xẻ thật sâu mô hình kinh tế hiện nay để nhìn thấy những điểm mạnh có thể phát huy, thẳng thắn chỉ ra các điểm yếu. Đã đến lúc VN cần phải đổi mới căn cốt trong tư duy để xây dựng một mô hình phát triển mới trong kỷ nguyên mới”, TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.

Chuyên gia kinh tế, TS Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội, cũng nhận định việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng đã được VN khởi động khoảng 10 năm trước khi tiến hành tái cơ cấu nền kinh tế. Đó là tái cơ cấu và cổ phần hóa doanh nghiệp (DN) nhà nước, thay đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu như chính sách thu hút dòng vốn FDI dần dần hướng đến các ngành công nghệ cao, giảm dòng vốn tập trung vào ngành thâm hụt lao động. Nhưng trên thực tế mô hình tăng trưởng thời gian qua vẫn chủ yếu dựa vào đầu tư công và tín dụng ngân hàng… Do vậy vị chuyên gia này nhấn mạnh: Khi bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu thay đổi mô hình tăng trưởng kinh tế càng bức thiết hơn nữa để đưa VN tiến đến mục tiêu phát triển, người dân có thu nhập cao.

Lấy KH-CN, đổi mới sáng tạo làm nòng cốt

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, phân tích: Điểm khác biệt lớn nhất của VN hiện nay là các động lực tăng trưởng đang đồng thời chuyển pha, từ mô hình dựa nhiều vào động lực truyền thống sang mô hình kết hợp hài hòa với các động lực mới, trên một nền tảng rộng hơn và bền vững hơn. Về động lực truyền thống, đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng trong nước vẫn giữ vai trò quan trọng. Tuy nhiên, những động lực này không còn tăng trưởng theo chiều rộng như trước mà đang chịu áp lực lớn về hiệu quả, chi phí và khả năng thích ứng với biến động bên ngoài. Điều đó đòi hỏi phải nâng cấp chuỗi giá trị, mở rộng thị trường chất lượng cao và kích thích tiêu dùng bằng thu nhập thực, chứ không phải bằng nới lỏng thiếu kiểm soát. Đặc biệt, trong bối cảnh VN đang bước vào kỷ nguyên mới, Hội nghị T.Ư 11 (khóa XIII) đã đưa ra một trong những quyết sách có tầm vóc chiến lược: xác lập mô hình tăng trưởng mới cho đất nước.

Trong mô hình tăng trưởng mới, lấy KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia làm động lực chủ yếu, kinh tế tư nhân (KTTN, gồm cả khu vực tư nhân trong nước và khu vực FDI) là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia; tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý nhà nước đối với KTTN. Kết luận trên không chỉ là một định hướng chính sách, mà là một tầm nhìn chiến lược toàn diện về phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới – một sự chuyển hướng căn cơ từ mô hình phát triển theo chiều rộng sang mô hình phát triển theo chiều sâu, hướng đến chất lượng, năng suất và sức cạnh tranh. 

Đổi mới sáng tạo sẽ giúp quốc gia “vượt rào” phát triển; chuyển đổi số rút ngắn khoảng cách tụt hậu; dữ liệu và AI trở thành tài sản quốc gia. Đây không chỉ là xu thế, mà là lối thoát chiến lược cho một quốc gia như VN đang tìm kiếm đột phá để thoát bẫy thu nhập trung bình. Điều quan trọng là chúng ta phải tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi các nhà khoa học, DN, nhà hoạch định chính sách và người dân cùng hành động trên một tầm nhìn chung. Trong mô hình tăng trưởng mới, giáo dục không còn là lĩnh vực xã hội đơn thuần, mà chính là nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của quốc gia. Một nền giáo dục hiện đại, thực học sẽ đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao – điều kiện thiết yếu để vận hành nền kinh tế tri thức và chuyển đổi số. Không có đột phá trong giáo dục, mọi kỳ vọng về tăng trưởng dựa trên sáng tạo sẽ chỉ là lời nói suông.

“Các động lực mới đang dần hình thành rõ nét hơn. KH-CN, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và kinh tế xanh đã bắt đầu đóng góp thực chất vào tăng trưởng, dù tỷ trọng còn khiêm tốn. Đây là dư địa rất lớn để tạo ra bước nhảy vọt về năng suất trong giai đoạn tới. Quan trọng hơn cả là nền tảng của các động lực tăng trưởng. Thể chế đang được cải cách theo hướng kiến tạo và trao quyền nhiều hơn cho thị trường, hạ tầng chiến lược – đặc biệt là hạ tầng giao thông và hạ tầng số, được đầu tư mạnh mẽ, còn con người tiếp tục là lợi thế cạnh tranh dài hạn nếu được đào tạo và sử dụng đúng cách”, TS Nguyễn Sĩ Dũng chia sẻ thêm.

Đồng quan điểm, TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh việc đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế dựa trên nền tảng chiến lược là các nghị quyết cốt lõi của Bộ Chính trị đã ban hành thời gian qua, trong đó lấy KH-CN, đổi mới sáng tạo làm động lực quan trọng và xuyên suốt theo tinh thần của Nghị quyết 57. Song song, việc đổi mới dựa trên sự phát triển kinh tế tri thức theo tinh thần Nghị quyết 71 về đột phá phát triển GD-ĐT. Đột phá phát triển GD-ĐT để xây dựng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu VN trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại. Khi có nguồn nhân lực chất lượng cao thì mới đủ sức phát triển KH-CN và tạo nên động lực phát triển mới, là lợi thế cạnh tranh cốt lõi của đất nước, góp phần đưa VN thành nước phát triển, có thu nhập cao…

Xây dựng nhà nước kiến tạo và đồng hành

Nói về mô hình phát triển mới, TS Trần Đình Thiên cho rằng yếu tố then chốt là phải coi khu vực tư nhân là động lực quan trọng nhất. Nếu có thể hỗ trợ, khuyến khích, thúc đẩy khu vực tư nhân mạnh lên đủ sức gánh vác sứ mệnh là trụ cột tăng trưởng chính thì mục tiêu tăng trưởng cao là hoàn toàn có cơ hội đạt được. Giai đoạn năm 1986 khi chúng ta thừa nhận sự tồn tại và vai trò của KTTN, hàng loạt chính sách “tháo chốt” đã thổi bùng phát triển chung của nền kinh tế. Đây là cơ sở để VN có thể tin tưởng vào sức mạnh thần kỳ của khối DN tư nhân nếu được trao cơ hội.

Nền tảng tăng trưởng thứ 2 là công nghiệp hóa kiểu mới. VN sẽ không đi theo công nghiệp hóa kiểu cũ mà phải chuyển từ gia công lắp ráp tầm thấp sang công nghệ cao, kinh tế số và kinh tế xanh. Lực lượng cho động lực tăng trưởng này sẽ là AI và nguồn nhân lực đổi mới sáng tạo. Yếu tố tiếp theo là hội nhập tầm cao. Vị thế của VN trong bức tranh chung của nền kinh tế thế giới đã khác. Chúng ta đã vươn lên mạnh mẽ, trở thành nền kinh tế đứng thứ 32 thế giới, xuất nhập khẩu nằm trong top 20. Thay vì mày mò học hỏi như trước, VN cần tiếp cận các tập đoàn công nghệ và quỹ đầu tư “thượng hạng” để “mượn sức” thế giới về vốn, công nghệ và quản trị.

Cuối cùng, phải thật sự xây dựng được một nhà nước kiến tạo và đồng hành. Nhà nước không chỉ quản lý mà phải cùng làm với tư nhân để tạo sức cộng hưởng, khơi thông các nguồn lực xã hội. “Điểm nghẽn thể chế” vẫn là nút thắt phải ưu tiên tháo gỡ. Thực tế kinh tế VN chống chịu giỏi nhưng phục hồi kém cũng do bị “trói” bởi thế chế. Tuy nhiên, đây là quá trình gian khổ vì có vô vàn lợi ích đan xen trong từng điều luật, gỡ cái này lại xung đột cái kia. Do đó, nguyên tắc là phải đổi mới hệ thống thay vì chỉ “cơi nới”.

“Cần tập trung giải phóng các thị trường nền tảng. Thị trường đất đai phải thoát khỏi sự chi phối của đầu cơ; thị trường tài chính phải phát triển vốn dài hạn thay vì chỉ dựa vào tín dụng. Cần tạo điều kiện cho thị trường đúng nghĩa là cạnh tranh sòng phẳng, minh bạch, tiếp cận vốn dễ dàng thì DN tư nhân mới lớn được. Bốn điều kiện này cần gắn với cách tiếp cận phát triển mới, một quan niệm làm xoay chuyển mô hình phát triển đất nước. Bản chất là cách tiếp cận hệ thống, giúp tạo ra niềm tin cho xã hội. Khi làm đúng và đồng bộ, nền kinh tế sẽ chuyển mình”, PGS-TS Nguyễn Đình Thiên nêu quan điểm.

TS Nguyễn Sĩ Dũng cũng cho rằng để mô hình tăng trưởng mới đi vào cuộc sống, chúng ta cần hành động quyết liệt, nỗ lực đồng bộ và táo bạo. Đó là cải cách thể chế để khai thông các dòng chảy sáng tạo; đồng thời tái cấu trúc ngân sách để đầu tư mạnh cho giáo dục – KH-CN; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang tầm quốc gia và phát huy vai trò của DN tư nhân, đặc biệt là các DN đổi mới sáng tạo và DN công nghệ cao.